آيه مورد بحث:

و ما كان محمد ابا احد من رجالكم ولكن رسول الله و خاتم النبيين (33-40)

...محمد رسول خدا و پايان‌دهنده انبياء است.

آيا ختم نبوت به معني ختم رسالت هم هست يا خير؟ قبل از شروع، بايد متذكر شد كه شرط لازم در يك تحقيق نداشتن هيچ‌گونه پيش‌ذهني و پيش‌فرض است. تعصب اولين سنگ ذهني راه است...

آيا از اين آيه كه محمد را رسول خدا و پايان‌دهنده انبياء معرفي مي‌كند مي‌توان استنباط كرد كه وي آخرين رسول نيز هست؟ نتيجه‌گيري ختم رسل از ختم انبياء صحيح خواهد بود تنها و تنها اگر هر رسولي، نبي هم باشد و به ادبيات خودمان رسولان زيرمجموعه انبياء باشند، فرضي كه هم‌اكنون در اعتقادات اسلامي ما غالب است و از آن ختم رسل نتيجه‌گيري شده است.

براي بررسي صحت و سقم گزاره فوق با جستجوي مشتقات دو كلمه رسول و نبي در قرآن به مطالب زير مي‌رسيم:

آيه 52 سوره حج:

و ما ارسلنا من قبلك من رسول و لا نبي الا... (22-52)

اين آيه خود به تنهايي بيانگر تفاوت رسول و نبي است.

با ادامه جستجو بيش از 200 مورد اشاره به رسول يافت مي‌شود. مهمترين مطالب مطرح شده در مورد رسول را مي‌توان به صورت زير تقسيم‌بندي كرد (عدد اول در پرانتز شماره سوره و عدد دوم شماره آيه است):

1- تعليم كتاب و حكمت و تزكيه از جانب رسول؛ در اينجا براي نمونه تنها به يك آيه اشاره مي‌شود:

كما ارسلنا فيكم رسولاً منكم يتلو عليكم اياتنا و يزكيكم و يعلمكم الكتاب و الحكمه و يعلمكم ما لم تكونو تعلمون (2-151)

2- مأموريت كلي رسول تنها ابلاغ روشن است؛ در اينجا نيز تنها به يك مورد اشاره مي‌شود:

فهل علي الرسل الا البلاغ المبين (16-35)

3- براي هر امتي رسولي است؛ در اينجا به دو آيه اشاره مي‌شود:

و لكل امة رسول... (10-47)

و لقد بعثنا في كل امة رسولا (16-36)

4- زبان رسول همان زبان قوم خودش است؛ در اين مورد تنها يك آيه وجود دارد:

و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه ليبين لهم (14-4)

5- حسرت بر عدم پيروي از رسول؛ در اينجا به يك نمونه اشاره مي‌شود:

و يوم يعض الظالم علي يديه يقول يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلاً (25-27)

6- فرستادن رسول اتمام حجت بر مردم است؛ به دو نمونه اشاره مي‌شود:

رسلا مبشرين و منذرين لئلا يكون لناس علي الله حجه بعد الرسل (4-165)

و ما كنا معذبين حتي نبعث رسولا (17-15)

7- يكي از طرق تكلم خدا بر بشر، رسول است؛

و ما كان لبشر ان يكلمه الله الا وحيا او من وراء حجاب او يرسل رسولا فيوحي باذنه ما يشاء (42-51)

 8- رسول هميشه با تمسخر مواجه بوده است؛ به يك نمونه اشاره مي‌شود:

و ما يأتيهم من رسول الا كانو به يستهزئون (15-11)

9- سخن مردم كه اگر شما رسول خدا هستيد چرا بشريد؛ يك نمونه:

قالو ان انتم الا بشر مثلنا تريدون ان تصدونا عما كان يعبد اباونا فأتونا بسلطن مبين، قالت لهم رسلهم ان نحن الا بشر مثلكم... (14-10و11)

10- وظيفه رسل تبشير و تنذير است؛

و ما نرسل المرسلين الا مبشرين و منذرين (6-48)

11- انتخاب رسل از ميان ملائكه و مردم؛

الله يصطفي من الملئكه رسلا و من الناس (22-75)

همچنين عبارات "رسولاً منهم" يا "رسولاً منكم" نيز اشاره به انواع مختلف رسول از بشر و غيربشر مي‌تواند داشته باشد.

12- فرستادن رسل با بينات و همراه با كتاب و ميزان؛

لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط (57-25)

و اما در مورد نبي بيش از 70 اشاره وجود دارد كه در آنها اين مطالب به چشم مي‌خورد:

1- مأموريت نبي همان تبشير و تنذير و آوردن كتاب است؛

كان الناس امة واحده فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس في مااختلفو فيه (2-213)

2- گرفتن ميثاق از نبي؛ به دو مورد اشاره مي‌شود:

و اذ اخذ الله ميثاق النبيين لما اتيتكم من كتاب و حكمه ثم جاءكم رسول مصدق لما معكم (3-81)

و اذ اخذنا من النبيين ميثاقهم و منك و من نوح و ابراهيم و موسي و عيسي بن مريم و اخذنا لهم ميثاقا غليظا (33-7)

3- امكان ارتباط از طريق وحي با نبي؛

انا اوحينا اليك كما اوحينا الي نوح و النبيين من بعده... (4-163)

4- اشارات "الرسول النبي"؛

الذين يتبعون الرسول النبي... (7-157)

در سوره مريم نيز در مورد تعدادي مي‌گويد: "او نبي بود" و در دو مورد مي‌گويد: "انه كان رسولا نبيا" (19-51،54)

نتيجه‌گيري من:

همانطور كه مشاهده مي‌شود وظايف تبشير، تنذير و آوردن كتاب، مأموريت‌هاي هم رسول و هم نبي برشمرده شده است. صرف‌نظر از موضوع قابل بحث ارتباط از طريق وحي با انبياء، يكي از مهمترين نكات اختلافي كه وجود دارد، گرفتن ميثاق است كه در مورد انبياء مطرح شده است (كه در مورد پيامبران بزرگ اين ميثاق غليظ‌تر بوده است). اين مطلب در مورد رسل مطرح نشده است چنانكه آيه:

و اذ اخذ الله ميثاق النبيين لما اتيتكم من كتاب و حكمه ثم جاءكم رسول مصدق لما معكم (3-81)

بروشني رسول را تصديق كننده آنچه از انبياء درباره آن ميثاق گرفته شده است معرفي مي‌كند.

همچنين اشارات مربوط به:

o        امكان غيربشر بودن رسول،

o        اينكه رسولان به زبان قوم خودشان و در تمامي امت‌ها فرستاده شده‌اند،

o        اينكه رسولان وسيله اتمام حجت بر تمامي مردم هستند،

o        "انه كان رسولاً نبياً" كه در مورد تعدادي از رسولان آمده،

همگي بر عمومي و وسيع‌تر بودن دايره رسولان اشاره دارد، به طوريكه نه تنها فرض اشاره شده صحيح به نظر نمي‌رسد بلكه، اين انبياء هستند كه از ويژگي‌هاي خاص‌تري برخوردارند.

به اين ترتيب به نظر می رسد قضيه ختم كه در مورد انبياء و نه رسل مطرح شده به همان روشني است كه در آيه مورد بحث آمده است و نمي‌توان نتيجه‌گيري كرد كه ختم نبوت همان ختم رسل است.

تقويت‌كننده‌ها

موارد استدلال من همان مطالب فوق است، آنچه در اين قسمت آورده مي‌شود فقط به عنوان مطالبي ارائه مي‌شود كه نتيجه‌گيري بدست آمده را تقويت مي‌كند و هيچ ارزشي در خود نتيجه‌گيري نداشته‌اند.

o    اين كه فرض كنيم رسولان زيرمجموعه انبياء هستند به معني اين است كه فقط برخي از انبياء به سوي مردم "فرستاده" (ارسال) شده‌اند تا وظيفه "ابلاغ" خود را انجام دهند. با اين فرض لاجرم، نبي غيررسول (توجه شود كه بر خلاف "رسولاً نبياً" عبارت "نبياً رسولاً" در قرآن وجود ندارد) كسي است كه فرستاده نشده است و در رساندن حقايق مأموريتي ندارد. حال سوال اين است كه چنين وجودي چه كاركردي دارد؟

o    اگر قرآن كتاب هدايت معرفي شده است چرا بايد معناي آيه‌اي كه مي‌گويد "او رسول خدا و پايان‌دهنده انبياء است" اين باشد كه "او پايان‌دهنده رسولان و انبياء است"؟

o    اگر قرار باشد راهنمايي مردم زماني به طور كامل قطع شود، آيا می توان مطمئن بود به فردي كه هزاران سال بعد از آخرين راهنما زندگي مي‌كند تعاليم درست رسيده است و او بهانه و حجتي در برابر خدا نخواهد داشت؟